Το «Μεγάλο Κύμα της Καναγκάουα», το εμβληματικό έργο του Ιάπωνα καλλιτέχνη Χοκουσάι, δεν χρειάζεται συστάσεις. Πρόκειται για μια διάσημη ιαπωνική ξυλογραφία που συναρπάζει καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο από τη στιγμή της δημιουργίας της.
Οι ιαπωνικές ξυλογραφίες συνδέονται με το ukiyo-e, ένα καλλιτεχνικό κίνημα του οποίου η ίδια η ουσία είναι να αποτυπώνει την παροδικότητα του «κόσμου που επιπλέει» στον οποίο ζούμε. Αυτά τα έργα αποτελούν τον πλούτο της παραδοσιακής ιαπωνικής τέχνης.
Γνωρίζετε πραγματικά την ιστορία και τη σημασία αυτής της ξυλογραφίας; Ως λάτρεις της Ιαπωνίας, είμαστε εδώ για να μάθουμε λίγα περισσότερα για αυτό το σπουδαίο έργο και να ανακαλύψουμε (ξανά) τα μυστικά μιας τέτοιας επιτυχίας. Καλή ανάγνωση 😊
Χοκουσάι, ο μεγάλος δάσκαλος της ιαπωνικής ξυλογραφίας
Σίγουρα έχετε ακούσει για αυτόν τον διάσημο Ιάπωνα ζωγράφο, γνωστό για τις σειρές τοπίων του. Γεννημένος το 1760 στο Έντο, την παλιά πρωτεύουσα της Ιαπωνίας, ο Κατσουσίκα Χοκουσάι είναι ένας καλλιτέχνης γνωστός σε όλο τον κόσμο. Σχεδιαστής, ζωγράφος, χαράκτης αλλά και συγγραφέας, θεωρείται ο μεγαλύτερος δάσκαλος της ιαπωνικής ξυλογραφίας. Στα έργα του, απεικονίζει συχνά στοιχεία της φύσης, τα οποία ερμηνεύει με μια ορισμένη πνευματικότητα που πηγάζει από τον βουδισμό. Ο Χοκουσάι είναι επίσης ο πατέρας του μάνγκα, που σημαίνει «αυθόρμητο σκίτσο». Έζησε μέχρι το 1849, όταν και πέθανε σε ηλικία 89 ετών, και ήταν στο τέλος της ζωής του που δημιούργησε τα πιο όμορφα έργα του.
Από αριστερά προς τα δεξιά: πορτρέτο του Χιροσίγκε, ξυλογραφία του Χαρουνόμπου Σουζούκι, πορτρέτο του Χοκουσάι.
Γνωρίζετε όμως τι είναι η ξυλογραφία; Είναι μια εικόνα που προκύπτει από μια τεχνική χάραξης σε ξύλο, βασισμένη σε ένα σχέδιο φτιαγμένο με σινική μελάνη. Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει έναν καλλιτέχνη που σχεδιάζει το πρότυπο, έναν χαράκτη που δημιουργεί τα ανάγλυφα πάνω σε μια σανίδα από ξύλο και έναν εκτυπωτή που εφαρμόζει στρώσεις μελανιού πάνω στο χαρτί, ξεκινώντας από τη χάραξη. Η ιδέα είναι η αναπαραγωγή ενός έργου σε μεγάλη ποσότητα, σε πολύ προσιτή τιμή. Αυτή η παραδοσιακή τεχνική παρήγαγε αρχικά έργα σε ασπρόμαυρο, μέχρι το 1765 με την εμφάνιση των έγχρωμων ξυλογραφιών του Χαρουνόμπου Σουζούκι.
Ukiyo-e, μια λαϊκή τέχνη
Ιαπωνικό καλλιτεχνικό κίνημα 🎨 που αναφέρεται στις ξυλογραφίες και τη μη ακαδημαϊκή ζωγραφική από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, το ukiyo-e σημαίνει «εικόνες του κόσμου που επιπλέει» (ukiyo). Το καλλιτεχνικό ρεύμα έχει βουδιστική χροιά που εκφράζει μια ασταθή και απατηλή πραγματικότητα στην οποία δεν μπορούμε να προσκολληθούμε. Αντιπροσωπεύει επίσης τη φιλοσοφία του να ζει κανείς την παρούσα στιγμή ή τον κόσμο σε κίνηση.
Ιστορικό πλαίσιο του ukiyo-e
Εκείνη την εποχή, η Ιαπωνία υφίσταται μια πολιτική απομόνωσης που επιβλήθηκε από τους σογκούν μετά από μια μακρά περίοδο εμφυλίου πολέμου. Είναι η παρακμή της στρατιωτικής αριστοκρατίας και η ανάδυση μιας νέας αστικής τάξης. Επικρατεί μια ατμόσφαιρα ειρήνης και η τέχνη ανθίζει, καθώς πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτό το νέο κοινό. Ως απάντηση, το ukiyo-e αντιπροσωπεύει τα ενδιαφέροντα αυτής της κοινωνικής τάξης, απεικονίζοντας σκηνές από την καθημερινή ζωή, από εταίρες μέχρι ηθοποιούς του διάσημου θεάτρου Καμπούκι ή παλαιστές Σούμο. Το ukiyo-e είναι επίσης γνωστό για τις ερωτικές σκηνές του (shunga), οι οποίες λογοκρίθηκαν από την εξουσία της εποχής.
Τον 19ο αιώνα, ο Χοκουσάι και ο Χιροσίγκε παρακάμπτουν τη λογοκρισία που ασκούσαν οι αρχές, ιδρύοντας ένα νέο στυλ: την απεικόνιση διάσημων τοπίων (meisho-e), σε οριζόντια μορφή. Αυτοί οι δύο καλλιτέχνες εκμεταλλεύονται το αυξανόμενο ενδιαφέρον του πληθυσμού για τη φύση και φέρνουν επανάσταση στην εικόνα των ιαπωνικών ξυλογραφιών.
Ανάλυση του Μεγάλου Κύματος της Καναγκάουα
Το πιο διάσημο έργο της Ιαπωνίας, το «Μεγάλο Κύμα της Καναγκάουα», γνωστό και ως «Το Κύμα», είναι μια ξυλογραφία που δημιουργήθηκε το 1831 από τον Κατσουσίκα Χοκουσάι. Ο ζωγράφος ήταν 70 ετών όταν δημιούργησε αυτό το έργο, το οποίο είναι επίσης η πιο γνωστή ξυλογραφία του. Ως η πρώτη σειρά της συλλογής «Τριάντα έξι όψεις του όρους Φούτζι», ενσαρκώνει κατεξοχήν την τέχνη ukiyo-e.
🛶 Η θάλασσα και οι ψαράδες ανοιχτά της Καναγκάουα
Τρία στοιχεία ξεχωρίζουν σε αυτή τη σύνθεση: η θάλασσα, τα πλοία και το βουνό. Στο προσκήνιο, μπορείτε να παρατηρήσετε δύο κύματα που παρασύρουν τρεις βάρκες, ανοιχτά της Καναγκάουα. Τα πλοία είναι πιθανότατα oshiokuri-bune, τα οποία χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά εμπορευμάτων για τον ανεφοδιασμό της πρωτεύουσας κατά την εποχή Έντο. Το πρώτο κύμα είναι μικρότερο και αντηχεί το όρος Φούτζι στο σχήμα του, ενώ το δεύτερο φαίνεται τεράστιο και καταλαμβάνει πάνω από το μισό του έργου. Υποθέτουμε ότι πρόκειται για ένα γιγαντιαίο κύμα ανοιχτής θάλασσας (grand okinami). Αν κοιτάξετε προσεκτικά, θα δείτε γαμψά δάχτυλα τέρατος που προσδίδουν έναν εχθρικό χαρακτήρα σε αυτό το ορμητικό κύμα, έτοιμο να καταπιεί τους ψαράδες.
🗻 Το όρος Φούτζι από διαφορετική οπτική γωνία
Στο βάθος, μπορείτε να δείτε το όρος Φούτζι, έμβλημα της Ιαπωνίας, το οποίο αποτελεί το εστιακό σημείο της συλλογής «Τριάντα έξι όψεις του όρους Φούτζι». Είναι ασυνήθιστο να τοποθετείται αυτό το εθνικό σύμβολο στο βάθος. Το διάσημο ηφαίστειο φαίνεται εξαιρετικά μικρό μπροστά σε αυτό το δυσανάλογο κύμα. Προσωπικά, πιστεύω ότι ο Χοκουσάι ανέδειξε μια ορισμένη πρόκληση απέναντι σε αυτό το αντικείμενο θαυμασμού.
✍ Η υπογραφή του Χοκουσάι
Πάνω αριστερά στη σύνθεση, εμφανίζεται η υπογραφή του Χοκουσάι και ένα πλαίσιο με τον τίτλο της σειράς: Τριάντα έξι όψεις του όρους Φούτζι / Ανοιχτά της Καναγκάουα / Κάτω από το κύμα. Πρέπει να γνωρίζετε ότι ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε τέσσερις διαφορετικές υπογραφές καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της συλλογής.
☯ Ερμηνεία του Κύματος του Χοκουσάι
Στον πίνακα «Το Μεγάλο Κύμα της Καναγκάουα», μπορείτε να διαπιστώσετε τη συμπληρωματικότητα μεταξύ των γήινων και των ουράνιων στοιχείων. Η φουρτουνιασμένη θάλασσα σε αντίθεση με τον ήρεμο και γαλήνιο ουρανό θυμίζει τη φιλοσοφία Γιν Γιανγκ. Ομοίως, το κυρίαρχο μπλε της θάλασσας μετριάζεται από το συμπληρωματικό του χρώμα: το κίτρινο του ουρανού. Το αποτέλεσμα είναι μια τέλεια ισορροπία στη σύνθεση.
Ο εφήμερος χαρακτήρας και η δύναμη της φύσης έχουν βουδιστικές και σιντοϊστικές προεκτάσεις. Μπορούμε να φανταστούμε ότι το έργο του Χοκουσάι εκφράζει την ευπάθεια του ανθρώπου απέναντι στην παντοδύναμη και απρόβλεπτη φύση.
Το Κύμα και οι δυτικές επιρροές του
Ο ζωγράφος εμπνεύστηκε από δυτικές τάσεις που συνέβαλαν σημαντικά στην επιτυχία του έργου. Μεταξύ αυτών των επιρροών, σημειώνουμε την προοπτική, με την επικάλυψη πολλών επιπέδων, και το μπλε της Πρωσίας.
Μπλε της Πρωσίας, ένα χρώμα της μόδας
Το μπλε της Πρωσίας αντιπροσωπεύει το 20% του έργου και του προσδίδει όλη του τη δύναμη. Γνωστό και ως μπλε του Βερολίνου, είναι μια σκούρα μπλε χρωστική που τείνει προς το πράσινο. Εφευρέθηκε στη Γερμανία και εισήχθη από την Ολλανδία για τη δημιουργία του έργου του Χοκουσάι. Είναι ένα χρώμα της μόδας που προσφέρει μια νέα διάσταση στο ukiyo-e και διατηρείται σχετικά καλά στο χρόνο.
Η επιρροή του ιαπωνισμού στη Δύση
Με το άνοιγμα της Ιαπωνίας στον κόσμο κατά την εποχή Μεϊτζί, ο τοπικός πληθυσμός άρχισε σταδιακά να χάνει το ενδιαφέρον του για τις ξυλογραφίες υπέρ των δυτικών προϊόντων. Αντίθετα, η ιαπωνική τέχνη και ο πολιτισμός γοητεύουν και επηρεάζουν πολλούς Ευρωπαίους καλλιτέχνες, όπως τους ζωγράφους της σχολής της Ποντ-Αβέν. Αυτό είναι που ονομάζουμε ιαπωνισμό.
Σε αντίθεση με τον κλασικισμό, οι ιμπρεσιονιστές εντάσσονται σε νέες αισθητικές επιλογές που χαρακτηρίζονται ως «ιαπωνίζουσες». Τα έντονα χρώματα και οι απλές φόρμες έχουν την τιμητική τους. Επομένως, η Δύση είναι αυτή που αναζωπυρώνει την επιτυχία των ξυλογραφιών. Επιπλέον, ο καλλιτέχνης που ενσαρκώνει καλύτερα τη δεξιοτεχνία αυτής της τέχνης είναι ο Χοκουσάι.
Ο Φελίξ Μπρακμόν, ζωγράφος και χαράκτης, ήταν ο πρώτος που εμπνεύστηκε από τα σχέδια του Ιάπωνα δασκάλου, ενσωματώνοντάς τα στα αντικείμενα τέχνης του. Αργότερα, το Κύμα του Χοκουσάι ενέπνευσε πολλούς δυτικούς καλλιτέχνες όπως τον Βαν Γκογκ, τον Πισαρό, τον Σεζάν, τον Γκογκέν, τον Μονέ…
Οι ιμπρεσιονιστές μοιράζονται με την ιαπωνική τέχνη την αγάπη τους για τη φύση και την παροδικότητα των πραγμάτων. Έτσι, ορισμένοι ζωγράφοι διέθεταν μια μεγάλη συλλογή ξυλογραφιών. Οι μετα-ιμπρεσιονιστές και οι Nabis πιθανότατα εμπνεύστηκαν από τις περιγεγραμμένες φόρμες, τις έντονες αποχρώσεις και τα τολμηρά κάδρα. Η επιρροή εκτείνεται επίσης πέρα από τη ζωγραφική. Επιπλέον, ο Κλοντ Ντεμπισί, διάσημος Γάλλος συνθέτης, χρησιμοποίησε το «Μεγάλο Κύμα της Καναγκάουα» στο εξώφυλλο της παρτιτούρας του 🎼 το 1905.
Σήμερα, μπορείτε να βρείτε αντίγραφα αυτού του αριστουργήματος σε πολλά μουσεία σε όλο τον κόσμο: στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στη Νέα Υόρκη, στο Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο, στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στο Μουσείο Γκιμέ στο Παρίσι ή ακόμα και στο Σπίτι του Κλοντ Μονέ στο Ζιβερνί. Οι ιαπωνικές ξυλογραφίες προέρχονται ως επί το πλείστον από ιδιωτικές συλλογές του 19ου αιώνα.
Το Κύμα αποτελεί αντικείμενο πολλαπλών καλλιτεχνικών ή εμπορικών αναπαραστάσεων. Γνωρίζατε ότι έγινε ακόμη και πηγή έμπνευσης για το λογότυπο της Quiksilver λόγω της σύνδεσής του με το σερφ (το κύμα) και το σνόουμπορντ 🏂 (το βουνό);
Από αριστερά προς τα δεξιά: παραλλαγή του Νταν Κρέτου, παραλλαγή για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τη ρύπανση των ωκεανών, λογότυπο της Quiksilver.
