Ανάμεσα στις πιο εντυπωσιακές ιαπωνικές τέχνες, το παραδοσιακό ιαπωνικό θέατρο κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο.
Το ιαπωνικό θέατρο είναι μια μορφή θεάματος με χορό και τραγούδι, που πηγάζει από θρησκευτικές τελετουργίες, τοπικές παραδόσεις και τη λαϊκή ψυχαγωγία. Αυτή η σκηνική τέχνη, αναγνωρισμένη ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά της UNESCO, αποτελείται από πολλά είδη: το Kabuki, ως λαϊκή μορφή, το Nô ως δραματικό θέατρο, το Kyogen στην κωμική του εκδοχή και το Bunraku ως θέατρο μαριονετών.
Ας ρίξουμε μια ματιά σε αυτή την εξαιρετική παραδοσιακή ψυχαγωγία της Χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου.
🎭 Το Kabuki, το λαϊκό ιαπωνικό θέατρο
Εμφανισμένο στις αρχές του 17ου αιώνα, το Kabuki είναι το παραδοσιακό λαϊκό θέατρο. Αυτή η μορφή επικής παράστασης είναι ιδιαίτερα αγαπητή στην Ιαπωνία από την εποχή Edo και συγκεντρώνει μεγάλο κοινό.
Η Nishizaki Sakurako και ο Bando Kotji στο έργο Kabuki “Yoshino Mountain”
Οι καταβολές του Kabuki
Τα ιδεογράμματα «ka» 歌, «bu» 舞 και «ki» 伎 σημαίνουν αντίστοιχα «τραγούδι», «χορός» και «τεχνική δεξιότητα». Η ίδια η ουσία του Kabuki πηγάζει από το πρωτοποριακό πνεύμα που χαρακτήριζε αυτή την καλλιτεχνική μορφή την εποχή εκείνη. Παλαιότερα, οι ηθοποιοί Kabuki θεωρούνταν εκκεντρικοί, άνθρωποι που ντύνονταν παράξενα (kabuki-mono).
Το 1603, η διάσημη χορεύτρια Okuni πραγματοποίησε την πρώτη παράσταση Kabuki στο Κιότο… μια ψυχαγωγία που έγινε γρήγορα δημοφιλής. Ωστόσο, τα έργα συχνά παίζονταν από ιερόδουλες και το Kabuki συνδέθηκε γρήγορα με την ακολασία. Αντιμέτωπο με αυτή την υπερβολή, το σογκουνάτο των Tokugawa απαγόρευσε την παρουσία γυναικών καλλιτεχνών στη σκηνή το 1629. Από τότε, το επάγγελμα του ηθοποιού Kabuki προορίζεται αποκλειστικά για άνδρες.
Θέατρο προνομιακό για τους πολεμιστές, τους daimyos και την αστική τάξη των εμπόρων κατά την εποχή Edo, το Kabuki ξεχωρίζει για τα κοστούμια, το μακιγιάζ και την εντελώς εξωφρενική ερμηνεία των ηθοποιών, καθώς και για τη θεαματική σκηνοθεσία του.
Εκεί θα βρείτε χορό, κωμωδία, ρομαντισμό και τραγωδία, επενδυμένα με μια ιδιαίτερη ηχητική ατμόσφαιρα. Το shamisen, το παραδοσιακό ιαπωνικό όργανο με τρεις χορδές, εκφράζει τα συναισθήματα των ηθοποιών και ενισχύει τις καλλιτεχνικές τους επιδόσεις. Επίσης, η σκηνή είναι εξοπλισμένη με πολυάριθμους μηχανισμούς που επιτρέπουν αξιοσημείωτα οπτικά εφέ (κεντρική περιστρεφόμενη πλατφόρμα, μηχανήματα και διάδρομο που διασχίζει το κοινό).
Το Kabuki στη σύγχρονη εποχή
Σήμερα, αυτή η θεατρική μορφή διατηρεί τους κώδικές της ανανεώνοντάς τους. Πράγματι, ανάμεσα στους ηθοποιούς μπορεί να συναντήσετε είδωλα της ποπ κουλτούρας, προκειμένου να προσεγγίσουν τις νεότερες γενιές.
🙏 Το Nô, το δραματικό ιαπωνικό θέατρο
Το Nô είναι η δραματική μορφή του παραδοσιακού θεάτρου, αποτελούμενη από λυρικά τραγούδια, χορούς και μιμήσεις. Θέατρο προορισμένο για την ιαπωνική ελίτ από την εποχή των σογκούν, το Nô είναι μια μοναδική τέχνη, ταυτόχρονα ποιητική και πνευματική.
Παράσταση του θεατρικού έργου Nô “Aoi no Ue” ή “Κυρία Aoi”.
Οι καταβολές του θεάτρου Nô
Γεννημένο τον 14ο αιώνα κατά την εποχή Muromachi, το Nôgaku είναι η παλαιότερη μορφή θεάτρου, από την οποία προέρχονται το Nô (λυρικό δράμα) και το Kyogen (κωμωδία). Εμφανισμένο πριν από τα έργα του Σαίξπηρ, αυτή η ψυχαγωγία κληρονομήθηκε από το Sangaku, ένα είδος λαϊκού τσίρκου που χρονολογείται από τον 8ο αιώνα.
Το Nô αντλεί τις ρίζες του από θρησκευτικές λατρείες και τελετουργικούς χορούς που ασκούνταν παλαιότερα για να κατευνάσουν τα kami και να ευλογήσουν τις σοδειές των αγροτών (Kagura). Αργότερα, το Sangaku προσέδωσε μια πιο θεαματική διάσταση ενσωματώνοντας νούμερα μαγείας, ακροβατικά και μια κωμική πτυχή. Σιγά-σιγά, η αναζήτηση της αισθητικής υπερίσχυσε του ιερού χαρακτήρα, προσφέροντας πραγματικές καλλιτεχνικές επιδόσεις. Επιπλέον, «Nô» σημαίνει «δύναμη» και αποκτά την έννοια του «ταλέντου» για να χαιρετίσει το έργο των καλλιτεχνών.
Κατά την περίοδο Muromachi, το Nô υιοθέτησε νέους κώδικες που ρύθμιζαν τα κοστούμια, τις μάσκες, τα τραγούδια και την ορχήστρα. Αν και το πνεύμα του Sangaku διατηρήθηκε, το Nô απευθυνόταν πλέον στην πολεμική αριστοκρατία.
Οι ηθοποιοί Nô
Οι ηθοποιοί ασκούν το Nô από γενιά σε γενιά. Είναι πάντα άνδρες. Ο shite είναι ο πρωταγωνιστής και παραμένει το νήμα που συνδέει την πλοκή. Ντυμένος με ένα κομψό κιμονό, εκτελεί τον αργό χορό που ονομάζεται Kuse. Ο waki είναι ο δευτερεύων χαρακτήρας που βοηθά τον θεατή να κατανοήσει το πλαίσιο της ιστορίας. Σε αντίθεση με τον shite, δεν φορά ποτέ μάσκα.
Οι ηθοποιοί ερμηνεύουν διάφορους χαρακτήρες όπως άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένους, πνεύματα ή ακόμα και kami, χάρη σε πολυάριθμες μάσκες Nô, που ονομάζονται Nômen. Ο πρωταγωνιστής ενσαρκώνει τις περισσότερες φορές ένα φάντασμα. Σημειώστε ότι την εποχή εκείνη, το προσδόκιμο ζωής ήταν πολύ μικρότερο από ό,τι σήμερα και ο θάνατος ήταν πολύ παρών στις σκέψεις των ανθρώπων.
Οι μάσκες Nômen
Χρονολογούμενες από την Προϊστορία (περίοδος Jomon), οι ιαπωνικές μάσκες χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες και παραμένουν πολύ δημοφιλείς κατά τη διάρκεια των σιντοϊστικών γιορτών. Οι μάσκες του θεάτρου Nô είναι εμποτισμένες με αυτή την αρχαία κουλτούρα. Κατασκευασμένες με παραδοσιακό τρόπο, οι Nômen είναι σκαλισμένες σε ένα κομμάτι ξύλο πριν βαφτούν. Αναπαριστούν χαρακτήρες ομαδοποιημένους σε διάφορες κατηγορίες: άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένους ή ακόμα και δαίμονες. Έτσι, οι ηθοποιοί μπορούν να ενσαρκώσουν οποιονδήποτε πρωταγωνιστή.
Παραδείγματα από ξύλινες μάσκες nômen.
Το θέατρο Nô σήμερα
Από τη δημιουργία του, το Nô παρέμεινε ανέπαφο και αντιπροσωπεύει την παραδοσιακή κουλτούρα του τόπου μέσα από την κλασική λογοτεχνία, τους ιαπωνικούς θρύλους καθώς και τις μάσκες, τα κοστούμια και τα κιμονό. Λόγω της λυρικής του πτυχής, οι ξένοι το χαρακτηρίζουν ως ιαπωνική Όπερα.
🤣 Το Kyogen, το κωμικό ιαπωνικό θέατρο
Το θέατρο Kyogen είναι ο κωμικός κλάδος του Nô. Προερχόμενο από την Κίνα τον 8ο αιώνα με το όνομα Sarugaku, που κυριολεκτικά σημαίνει «θέατρο της μαϊμούς», αυτή η σατιρική τέχνη αναπτύχθηκε στην Ιαπωνία ενσωματώνοντας τις πολιτιστικές πεποιθήσεις της μεσαιωνικής εποχής. Έτσι, έπαιζαν τακτικά δαίμονες και kami. Επιπλέον, η γλώσσα που χρησιμοποιείται στους διαλόγους προέρχεται από την περίοδο Muromachi.
Μόλις τον 14ο αιώνα το θέατρο Kyogen κωδικοποιήθηκε υιοθετώντας τα χαρακτηριστικά που γνωρίζουμε σήμερα: μεσαιωνικά κοστούμια, τυπικές μάσκες και στυλιζαρισμένες κινήσεις, υπό την επιρροή του διάσημου Ιάπωνα δραματουργού Zeami.
Θίασος θεάτρου Kyogen, Shigeyama Sengoro.
Το Kyogen διακρίνεται από τις άλλες θεατρικές μορφές για τα σύντομα και ρυθμικά έργα του, που εμπνέονται από τα ελαττώματα του Ανθρώπου για να προκαλέσουν το γέλιο των θεατών. Το όνομά του, αποτελούμενο από τα ιδεογράμματα «kyo» 狂 και «gen» 言, σημαίνει «τρελά λόγια». Όπως και στον Σαίξπηρ και τον Μολιέρο, τα θέματα των έργων περιστρέφονται γύρω από τις καθημερινές έγνοιες ή ακόμα και τη θέση του Ανθρώπου στο σύμπαν.
Οι φάρσες του Θεάτρου Nô
Ελαφρύ και κωμικό, το Kyogen είναι απόλυτα συμπληρωματικό με το θέατρο Nô, που είναι σοβαρό και δραματικό. Άλλωστε, οι σκηνές του Nô συχνά διακόπτονται από το Kyogen στο ενδιάμεσο, προκειμένου να χαλαρώσει λίγο η ένταση. Η σκηνή διαρκεί περίπου 20 λεπτά και χρησιμεύει για να χαλαρώσει τους θεατές.
Τα έργα που παρεμβάλλονται ανάμεσα σε δύο πράξεις ονομάζονται hon-kyōgen και εκείνα που διακόπτουν δύο σκηνές Nô ονομάζονται ai-kyogen. Παρέχουν διευκρινίσεις σχετικά με την παράσταση και αφήνουν στους ηθοποιούς τον χρόνο να αλλάξουν κοστούμι.
👏 Το Bunraku, το ιαπωνικό θέατρο μαριονετών
Στο ενδιάμεσο μεταξύ Nô και Kabuki, το Bunraku είναι μια μορφή παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου του δραματικού ρεπερτορίου που συνδυάζει μαριονέτες, τραγουδιστές αφηγήσεις και οργανική συνοδεία.
Παράσταση θεάτρου Bunraku στο Εθνικό Θέατρο Bunraku, στην Οσάκα, Κιότο.
Καταγωγή του Bunraku
Το Bunraku δημιουργήθηκε κατά την εποχή Edo τον 17ο αιώνα συνδυάζοντας το μουσικό αφηγηματικό στυλ «jōruri» με το θέατρο μαριονετών. Αυτή η μοναδική στον κόσμο μορφή θεάματος αναπτύχθηκε τον 18ο αιώνα υιοθετώντας το χαρακτηριστικό παιχνίδι των μαριονετών του, πριν πάρει το όνομα Ningyo Johruri Bunraku τον 19ο αιώνα. Τα θέματα είναι εμπνευσμένα από τα δράματα της μεσαιωνικής εποχής και σύγχρονες παραστάσεις που αναφέρονται στη δυαδικότητα μεταξύ αγάπης και κοινωνικού καθήκοντος.
Η τέχνη του Bunraku
Οι μαριονέτες του Bunraku κατασκευάζονται προσεκτικά από τεχνίτες-δασκάλους. Κάθε μία διαθέτει τη δική της έκφραση προσώπου και είναι ντυμένη με παραδοσιακό κοστούμι.
Οι κούκλες αρθρώνονται από τρεις μαριονετοπαίκτες ντυμένους στα μαύρα, οι οποίοι εμφανίζονται μόνο από τη μέση και πάνω. Ζωντανεύουν κάτω από τον χειρισμό των καλλιτεχνών που είναι απόλυτα συντονισμένοι για να επιτύχουν μια ρευστή κίνηση. Ο πρώτος χειρίζεται το πρόσωπο, το σώμα και το δεξί χέρι της κούκλας. Συνήθως, ο πιο έμπειρος καλλιτέχνης κατέχει αυτόν τον ρόλο. Ο δεύτερος κινεί το αριστερό χέρι της μαριονέτας, ενώ ο τρίτος ελέγχει τα πόδια. Οι ιστορίες τραγουδιούνται από έναν αφηγητή συνοδευόμενο από έναν παίκτη shamisen. Επίσης, ο αφηγητής προσαρμόζει τη φωνή και τον τονισμό του ανάλογα με τον χαρακτήρα που ενσαρκώνει.
🤩 Το ιαπωνικό θέατρο στις μέρες μας
Σήμερα, το ιαπωνικό θέατρο παραμένει μια εμβληματική φιγούρα της παραδοσιακής ιαπωνικής κουλτούρας. Ταυτόχρονα ποιητική και αισθητική, η σκηνική απόδοση των ηθοποιών είναι απολύτως αξιοσημείωτη. Όπως θα έχετε καταλάβει, αυτή η πολύ ιδιαίτερη θεατρική τέχνη είναι ένα θέαμα που δεν πρέπει να χάσετε αν επισκεφθείτε την Ιαπωνία!
