Στην Ιαπωνία, οι φιγούρες και οι κούκλες είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς και, σε αντίθεση με ό,τι θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, δεν έχουν καμία σχέση με τη μόδα και τη σύγχρονη τάση των ιαπωνικών anime και manga.
Πράγματι, οι παραδοσιακές ιαπωνικές κούκλες κατέχουν σημαντική θέση στην ιαπωνική κουλτούρα από τα βάθη των αιώνων και μπορούν να θεωρηθούν αληθινά έργα τέχνης. Αποτελούν το αποτέλεσμα πολλών αιώνων καινοτομίας, δημιουργίας και φινέτσας. Μια παραδοσιακή ιαπωνική τέχνη που δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται.
Σας ετοιμάσαμε έναν σύντομο οδηγό για την ιστορία, το στυλ και τις ιδιαιτερότητες των ιαπωνικών κουκλών που μπορείτε να βρείτε στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου.
Η ιαπωνική κούκλα Kokeshi
Οι κούκλες Kokeshi είναι κούκλες από ξύλο που αποτελούνται από έναν κυλινδρικό κορμό και ένα στρογγυλό κεφάλι. Οι πρώτες δημιουργίες Kokeshi χρονολογούνται πριν από 150 χρόνια και έχουν την καταγωγή τους στην περιοχή Tohoku, στο βόρειο τμήμα του ιαπωνικού αρχιπελάγους. Εκείνη την εποχή, οι κούκλες αυτές σκαλίζονταν από τεχνίτες του ξύλου, βάφονταν με ανθικά μοτίβα και στη συνέχεια καλύπτονταν με λάκα.
Τότε, οι κούκλες Kokeshi χρησίμευαν ως παιχνίδια για τα παιδιά και ως αναμνηστικά για τους Ιάπωνες τουρίστες. Αυτή η ξύλινη φιγούρα έχει μια ιστορία και μια σημασία πολύ παράδοξη. Η λέξη kokeshi σημαίνει “κάνω το παιδί να εξαφανιστεί” και θα καταλάβουμε το γιατί. Στις σκοτεινές περιόδους όπου η φτώχεια χτυπούσε ένα χωριό, οι γυναίκες αναγκάζονταν να σκοτώσουν τα παιδιά τους για να μην τα καταδικάσουν σε θάνατο από την πείνα. Για κάθε παιδί που χανόταν, μια κούκλα Kokeshi σκαλιζόταν στη μνήμη του. Έτσι, κανείς δεν μπορούσε να ξεχάσει τη θυσία αυτών των παιδιών για την επιβίωση του χωριού.
Από την άλλη πλευρά, η κούκλα Kokeshi συμβολίζει την ευχή και την επιθυμία για ένα υγιές παιδί. Στην ιαπωνική παράδοση, αυτές οι όμορφες ξύλινες κούκλες προσφέρονται σε κάποιον ως σημάδι φιλίας ή αγάπης.
Η ιαπωνική κούκλα Daruma
Το Daruma είναι μια φιγούρα γούρι πολύ δημοφιλής στην Ιαπωνία και ιδιαίτερα περιζήτητη από τους τουρίστες που λατρεύουν να τις αγοράζουν ως αναμνηστικά. Αυτή η περίεργη κούκλα με στρογγυλό σχήμα, χωρίς χέρια ή πόδια, είναι μια αναπαράσταση του ιδρυτή του βουδισμού Ζεν, του θρυλικού Bodhidharma. Ο θρύλος λέει ότι αυτός ο άνδρας μπήκε σε διαλογισμό για 9 συνεχή χρόνια, έκοψε τα βλέφαρά του για να μην αποκοιμηθεί και τα μέλη του ατρόφησαν από την ακινησία.
Η κούκλα Daruma είναι ένα γούρι που επιτρέπει την εκπλήρωση μιας και μόνο ευχής. Όταν αγοράζετε ένα Daruma, τα μάτια του είναι κενά. Τη στιγμή που κάνετε την ευχή σας, πρέπει να ζωγραφίσετε το πρώτο μάτι και στη συνέχεια να τοποθετήσετε τη φιγούρα σε εμφανές σημείο ώστε να τη βλέπετε κάθε μέρα. Μόλις εκπληρωθεί η ευχή σας, μπορείτε να ζωγραφίσετε το δεύτερο μάτι και να διατυπώσετε μια άλλη ευχή με ένα άλλο Daruma.
Η ιαπωνική κούκλα Hina
Οι διακοσμητικές κούκλες Hina χρονολογούνται από την περίοδο Heian (794 – 1185) και είναι στενά συνδεδεμένες με τη γιορτή των κοριτσιών, ή Hina Matsuri, που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στις 3 Μαρτίου. Αυτός ο εορτασμός προέρχεται από ένα αρχαίο έθιμο της εποχής Heian, όπου η αριστοκρατία προσέφερε στο αυτοκρατορικό ζεύγος φιγούρες που αντιπροσώπευαν την αυλή και προστάτευαν από τα κακά πνεύματα.
Σήμερα, η 3η Μαρτίου γιορτάζεται σαν γενέθλια για κάθε κοριτσάκι της χώρας. Με αυτή την ευκαιρία, η οικογένεια του προσφέρει μια νέα κούκλα Hina που θα προστεθεί στην οικογενειακή συλλογή. Οι κούκλες μπορεί να αναπαριστούν το αυτοκρατορικό ζεύγος, αυλικούς, μουσικούς, υπουργούς και σαμουράι. Ανάλογα με τις δυνατότητες της οικογένειας, αυτή η συλλογή μπορεί να αριθμεί έως και 15 κούκλες, οι οποίες τοποθετούνται σε μια πλατφόρμα (hina dan) καλυμμένη με ένα κόκκινο χαλί (dankake) σύμφωνα με μια ακριβή ιεραρχική σειρά. Αυτή η σειρά μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την περιοχή της Ιαπωνίας, αλλά ο Αυτοκράτορας και η σύζυγός του τοποθετούνται πάντα στην κορυφή.
Η ιαπωνική κούκλα Musha
Οι κούκλες Musha αναπαριστούν πολεμιστές και πολεμίστριες που μπορεί να είναι ο Αυτοκράτορας, η Αυτοκράτειρα, πρωθυπουργοί και σαμουράι ή ακόμα και χαρακτήρες από παραμύθια. Η κατασκευή αυτών των πολεμικών κουκλών είναι σχολαστική και υψηλής ποιότητας, με εντυπωσιακή προσοχή στη λεπτομέρεια, καθώς αυτές οι φιγούρες αναπαριστούν άνδρες και γυναίκες με πλήρη πανοπλία, με κράνη, όπλα και μερικές φορές ακόμα και άλογα. Ορισμένες εκδοχές της κούκλας Musha μπορεί να έχουν παιδικά χαρακτηριστικά που έρχονται σε έντονη αντίθεση με την εικόνα του πολεμιστή.
Η κούκλα Musha είναι στενά συνδεδεμένη με τη γιορτή των αγοριών που γιορτάζεται στις 5 Μαΐου και φέρει το όνομα Tango No Sekku. Τις ημέρες που προηγούνται της 5ης Μαΐου, αυτές οι κούκλες που αναπαριστούν στρατιωτικούς και μυθικούς ήρωες εκτίθενται σε μια μικρή εξέδρα τριών επιπέδων καλυμμένη με ένα πράσινο ύφασμα.
Η ιαπωνική κούκλα Gosho
Οι κούκλες Gosho αναπαριστούν στρουμπουλά μωρά με μεγάλο στρογγυλό κεφάλι, μικρά μέλη και πολύ λευκό δέρμα. Αυτές οι κούκλες μπορεί να είναι εντελώς γυμνές ή ντυμένες με όμορφα περίπλοκα ρούχα, με αξεσουάρ και ένα κούρεμα τυπικό της εποχής Edo (1603 – 1868).
Η κούκλα Gosho, κυριολεκτικά “κούκλα του παλατιού“, κατασκευαζόταν για την αυτοκρατορική αυλή προκειμένου να προσφέρεται στο όνομα του Αυτοκράτορα σε κάθε απεσταλμένο που ερχόταν για μια επίσκεψη ευγενείας στο αυτοκρατορικό παλάτι. Αυτές οι στρουμπουλές κούκλες θεωρούνταν δώρα καλής τύχης, προστασίας και γονιμότητας. Σε αντίθεση με ό,τι θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, η κούκλα Gosho δεν είναι από πορσελάνη, αλλά κατασκευάζεται από ένα μείγμα πάστας ρυζιού και θρυμματισμένων κελυφών στρειδιών.
Η ιαπωνική κούκλα Kimekomi
Ο όρος Kimekomi αναφέρεται κυρίως σε μια τεχνική κατασκευής ιαπωνικών κουκλών. Οι κούκλες είναι σκαλισμένες σε ξύλο και διακοσμημένες με κομμάτια υφάσματος. Η τεχνική συνίσταται στο να χαράσσεται το ξύλο για να εισχωρήσουν εκεί οι άκρες του υφάσματος που είναι απευθείας κολλημένο πάνω στον ξύλινο κορμό. Το κεφάλι και τα χέρια καλύπτονται με gofun, μια λευκή πάστα που προκύπτει από την ανάμειξη λεπτής σκόνης κελύφους στρειδιού και κόλλας. Τα μαλλιά μπορεί να είναι σκαλισμένα στο ξύλο ή να προστίθενται με τη μορφή περούκας.
Οι κούκλες Kimekomi δημιουργήθηκαν στο Κιότο τη δεκαετία του 1700 και ο θρύλος λέει ότι ένας υπηρέτης που εργαζόταν στον ναό Kamigamo κατασκεύασε αυτή την κούκλα από υπολείμματα υφάσματος και ξύλο ιτιάς που βρήκε στις όχθες του ποταμού Kamo. Αρχικά, οι κούκλες έφεραν το όνομα Kamigamo σε αναφορά με αυτόν τον ναό. Μόνο αργότερα ονομάστηκαν με τον ίδιο όρο που χαρακτήριζε την τεχνική κατασκευής, Kimekomi. Αυτή η κούκλα από ξύλο είναι πολύ δημοφιλής στην Ιαπωνία, ενώ υπάρχουν μάλιστα και κιτ κατασκευής κούκλας Kimekomi για δημιουργικές δραστηριότητες.
Η ιαπωνική κούκλα Karakuri
Οι κούκλες Karakuri είναι αυτόματα που ήταν πολύ στη μόδα κατά την περίοδο Edo. Αποτελούν το εκπληκτικό αποτέλεσμα μιας μεγάλης καλλιτεχνικής δεξιοτεχνίας, μιας τεχνικής ευφυΐας και μιας δόσης ιαπωνικής φαντασίας. Κάτω από όμορφα μεταξωτά ρούχα, αυτή η μηχανική κούκλα κρύβει ένα ολόκληρο σύστημα από ελατήρια και γρανάζια που της επιτρέπουν να ζωντανεύει.
Αυτές οι κούκλες φέρουν επίσης το όνομα zashiki karakuri, κυριολεκτικά “αυτόματο δωματίου”. Σχεδιάζονταν για να διασκεδάζουν τους καλεσμένους κατά τη διάρκεια δεξιώσεων στην αυτοκρατορική αυλή, στα σπίτια εμπόρων ή απλώς στο ιδιωτικό σαλόνι πλούσιων Ιαπώνων.
Η πιο δημοφιλής κούκλα Karakuri είναι αναμφίβολα το αυτόματο που σερβίρει τσάι. Αυτή η κούκλα τεντώνει μπροστά της έναν δίσκο στον οποίο μπορεί κανείς να τοποθετήσει το φλιτζάνι του τσαγιού του. Μόλις τοποθετηθεί το φλιτζάνι, το αυτόματο ξεκινά και προχωρά προς τον καλεσμένο κάνοντας μικρές κινήσεις με το κεφάλι. Όταν αποσύρετε το φλιτζάνι από τον δίσκο, το αυτόματο σταματά και, αν τοποθετήσετε ξανά το φλιτζάνι, αυτό κάνει αναστροφή και το επιστρέφει στον οικοδεσπότη.
Η ιαπωνική μαριονέτα Bunraku
Το ιαπωνικό θέατρο μαριονετών ξεκινά την εποχή Azuchi Momoyama (1573-1603). Οι μαριονέτες Bunkaru είναι προσεκτικά σκαλισμένες στο ξύλο και βαμμένες στο χέρι. Όσο για το κεφάλι και τα χέρια, κατασκευάζονται από ειδικούς, δασκάλους γλύπτες κεφαλών, λόγω της μεγάλης πολυπλοκότητάς τους. Πράγματι, ο σχεδιασμός του κεφαλιού πρέπει να επιτρέπει στο πρόσωπο να αλλάζει έκφραση κατά τη διάρκεια της αφήγησης, περνώντας έτσι από το αγγελικό πρόσωπο μιας νεαρής κοπέλας στο τρομακτικό πρόσωπο ενός δαίμονα.
Οι κύριες μαριονέτες είναι πολύ ψηλές (από 1,20μ. έως 1,50μ.) και πολύ βαριές, απαιτώντας την επέμβαση τριών ατόμων για να λειτουργήσουν. Ένας πρώτος μαριονετίστας ελέγχει το κεφάλι και το δεξί χέρι, ο δεύτερος χειρίζεται το αριστερό χέρι και ο τρίτος κινεί τα πόδια της μαριονέτας. Αυτή η οργάνωση απαιτεί εξαιρετικό συντονισμό προκειμένου να δοθεί μια φυσική κίνηση στην κούκλα. Οι μαριονέτες που αναπαριστούν δευτερεύοντες χαρακτήρες μπορεί να είναι πιο απλές και να χειρίζονται από ένα μόνο άτομο.
